Wetenschapsjournalist Ellemiek de Wit schreef het intrigerende boek Hormonaal als een garnaal – wat dieren ons leren over het vrouwenlichaam en -brein. Daarin onderzoekt ze parallellen tussen dieren en mensen aan de hand van recente wetenschappelijke inzichten. Klinkt misschien wat droog, maar dit supergeestige boek leest als een trein en staat bomvol verrassende feiten en inzichten. We mogen één exemplaar weggeven, daarover lees je verderop meer.

Ellemiek de Wit: ‘Ik heb altijd al een fascinatie gehad voor dieren en voor evolutie. Dat is waar ik als wetenschapsjournalist graag over schrijf. Daarnaast wilde ik zo goed mogelijk begrijpen hoe het vrouwelijk lichaam werkt. Daar loop ik zelf immers ook de hele dag in rond, met alle ongemakken van dien die daar zogenaamd bij horen. Ik heb zelf bijvoorbeeld best veel last van PMS.’

‘Kijken naar dieren is nuttig als je dingen wilt begrijpen. Omdat je dan zaken gaat zien die je anders over het hoofd ziet. Mensen zijn zoogdieren. Wij zijn het resultaat van een miljoenen jaren durend veranderingsproces. Door de parallellen met dieren te onderzoeken, wordt het vrouwelijk lichaam opeens een stuk begrijpelijker.’

‘Menstruatie is eigenlijk een bizarre uitvinding van de natuur’

‘Wat ik al voor ik aan dit boek begon ontdekte, is dat menstruatie eigenlijk een heel bizarre uitvinding is van de natuur. Bijna geen ander zoogdier wordt ongesteld. De meeste dieren hebben een zogenaamde oestruscyclus zonder uitwendig bloedverlies. Op die manier kun je je ook voortplanten. Dus waarom menstrueren wij eigenlijk? En wat delen we precies met de diersoorten die dat ook doen?’

Bij menstruerende zoogdieren veranderen de cellen van het baarmoederweefsel na de ovulatie van vorm én functie. ‘Dat is heel bijzonder. Want een levercel blijft bijvoorbeeld altijd een levercel en een hartcel altijd een hartcel. Maar baarmoedercellen gedragen zich anders gedurende de cyclus. Die voorbereiding op een mogelijke zwangerschap gebeurt bij menstruerende zoogdieren veel grondiger dan bij andere dieren. De vraag is: waarom?’

In Hormonaal als een garnaal legt De Wit uiteraard uit welke theorieën er zijn om het evolutionaire nut van menstruatie te verklaren. Ofwel: het verschil tussen een ovulatiecyclus mét en zonder uitwendig bloedverlies. Daarnaast zoomt de schrijver in op parellellen tussen dieren en mensen als het gaat om de vagina (‘ik wist niet dat daar überhaupt iets interessants over te vertellen was’), de clitoris (die bij mensen op een gekke plek zit), zwangerschap (een kunstwerk met losse schroeven), moederinstinct, verouderen én lichamen in vormen en maten. Ook de menopauze (wat orka’s en de naakte molrat – inmiddels het favoriete dier van de auteur – ons daarover kunnen leren) en menstruatie komen uitgebreid aan bod.

Mensen zijn niet de enige zoogdieren met PMS

Omdat je dit artikel nu eenmaal via Period! leest, richten we de focus nog even op de menstruatiecyclus. En wat blijkt dan: mensen zijn niet de enige dieren met PMS! De Wit: ‘Daar had ik zelf nooit bij stil gestaan. Ik dacht: het is gewoon een beetje een bijeffect van al die hormonen. Maar er is meer aan de hand dan dat. Andere dieren blijken hier ook last van te kunnen hebben. Andere menstruerende dieren dan. Muizen hebben bijvoorbeeld geen menstruatiecyclus, en ook geen PMS. Uitzondering op die regel is de Egyptische stekelmuis. Pas in 2016 is ontdekt dat deze ook een soort van menstruatiecyclus heeft. Samen met enkele primaten – onder wie mensen – en vleermuizen.’

Waarom, vaag je je nu waarschijnlijk opnieuw af. De Wit: ‘Heel interessant dit. Premenstruele symptomen, zoals meer zin hebben in eten of minder sociale motivatie lijken bij de menstruatiecyclus te horen. Maar wat is PMS dan? We weten dat het lichaam – de baarmoeder – zich tijdens de menstruatiecyclus heel erg aan het voorbereiden is op een mogelijke zwangerschap. Maar dat lijkt door te werken in de hersenen.’

Op zich is dat verklaarbaar. ‘Als je richting de ovulatie gaat, lijkt het alsof jouw lichaam en brein meer gericht zijn op conceptie. Zo zorgt je brein er bijvoorbeeld voor dat seks in de vruchtbare periode ‘belonender’ voelt. Je wilt jezelf natuurlijk niet als voortplantingsmachine zien, maar we zijn wel het resultaat van miljoenen jaren evolutie waarvoor voorplanting cruciaal was. Dus het is logisch dat bepaalde lichaamssystemen op voortplanting zijn ingericht.’

‘Stekelmuizen knabbelden in de premenstruele fase gretiger van hun brokjes’

Onderzoek naar de menstruele cyclus van stekelmuizen liet zien dat ook zij last kunnen hebben van PMS. ‘Ze knabbelden in de premenstruele fase gretiger van hun brokjes en ze raakten sneller geïrriteerd, bijvoorbeeld als onderzoekers ze op wilden pakken. Andere studies hadden al laten zien dat sommige primaten, zoals bavianen en vervet-apen, vijandiger gedrag vertoonden en minder sociaal waren.’

In de tweede helft van de cyclus lijken het lichaam en brein meer gericht op rust, energie opslaan, voorzichtigheid, gevoeligheid voor mogelijke dreiging. Wat past in het plaatje van een voorbereiding op een mogelijke zwangerschap. Je hebt bijvoorbeeld ook vaak meer zin in eten, wat deels verklaard kan worden doordat je in de tweede fase van de cyclus meer calorieën verbrandt. Toch passen lang niet alle PMS-symptomen in dat plaatje van een voorbereiding op een zwangerschap.

‘Prikkelbaarheid, bijvoorbeeld niet echt. Maar dit symptoom lijkt bij mensen ook vooral te ontstaan in de laatste week van de cyclus, als progesteron daalt.’ Dat is het moment dat het lichaam doorheeft dat die zwangerschap er niet is. Je hersenen moeten dan opnieuw schakelen door die plotselinge daling en als gevolg kunnen symptomen als prikkelbaarheid of angstigheid opspelen. De hersenen van sommige mensen zijn hier gevoeliger voor dan anderen. Bekend is ook dat je in de tweede helft van de cyclus anders kan reageren op dreiging en stress.’

‘Dingen die wij vanzelfsprekend vinden zijn eigenlijk heel bijzonder’

‘Het idee dat PMS in zekere zin van evolutionair nut kan zijn, vind ik troostend. Het maakt dat je milder kunt kijken. In de fase na de ovulatie is het oké om wat meer te eten omdat je dan meer calorieën verbrandt. En is het logisch dat je gevoeliger bent voor stress. Mij helpt dat wel. En voor mijn partner is het ook prettig om te weten dat ik door die cyclus niet iedere dag dezelfde persoon met dezelfde wensen ben.’

‘Ik hoop dat mensen die mijn boek lezen hun lichaam met meer verwondering gaan bekijken. Zelf had ik hier ook nooit bij stilgestaan. Dingen die wij vanzelfsprekend vinden, zoals het hebben van een menstruatiecyclus en overgang, zijn eigenlijk heel bijzonder. Door naar overeenkomsten én verschillen met andere dieren te kijken, gaan de merkwaardige kanten van ons lichaam iets minder vreemd lijken, en de ogenschijnlijk vanzelfsprekende kanten juist veel wonderlijker.

Mail & Win
We geven één boek cadeau. Kans maken? Mail je naam en postadres voor 20 oktober 2026 naar redactie @ period.nl. Uit de inzendingen kiezen we één winnaar, deze krijgt per email bericht van Period! Magazine. Het boek wordt vervolgens door uitgeverij Luitingh-Sijthoff naar je opgestuurd. Niet gewonnen? Niet getreurd. Binnenkort vind je op Period! weer een nieuwe Mail & Win.

Het (audio)boek Hormonaal als een Garnaal – Wat dieren ons leren over het vrouwenlichaam en -brein van Ellemiek de Wit is voor € 23,99 te koop bij onder meer Bol.com.

Openingsbeeld: Shutterstock.

Period! is een onafhankelijk, online magazine over menstruatiecultuur. De informatie op Period! vervangt geen medisch consult. Raadpleeg bij medische klachten altijd een arts. In redactionele artikelen kom je soms affiliatielinks tegen. Gesponsorde samenwerkingen vind je in de categorie Spotlight. Heb je vragen? Kijk dan even op onze contactpagina.