‘Bij het schrijven van mijn boek, over een groep vrouwen in een concentratiekamp, is één van de thema’s uiteraard de menstruatie,’ post auteur Kelvin Wilson op LinkedIn. Huh? Is de menstruatie niet juist een van de meest verzwegen of vergeten onderwerpen in de geschiedschrijving? Daar willen we meer van weten.
Kelvin Wilson: ‘Ik had nog nooit van het Joodse werkkamp Liebau gehoord. Tot ik door rabbijn Raph Evers op het bestaan van dit kamp werd gewezen. Zijn moeder – Bloeme Emden – bleek bevriend te zijn geweest met de hoofdpersoon van een verhaal waaraan ik werkte. Zij waren ‘kampzusjes’ geweest. Dat woord intrigeerde me enorm en dat werd het startsein voor een nieuw project. Een boek over de 51 Nederlandse vrouwen die op 27 oktober 1944 vanuit Kamp Auschwitz naar het vrouwenwerkkamp Liebau (tegenwoordig Lubawka, Polen) werden getransporteerd.
Bij de research voor dit boek gaat de uit het Verenigd Koninkrijk afkomstige Wilson – archeologisch illustrator van beroep – niet over één nacht ijs. Bewaard gebleven dagboeken en andere egodocumenten, interviews met de voormalige kampbewoonsters en hun familieleden, wetenschappelijk onderzoek: alles wat nog voorhanden is, wordt door de auteur aan minutieus onderzoek onderworpen. Aan de hand van de namenlijst waarop hij de hand wist te leggen, ploos hij de geschiedenis van alle 51 vrouwen uit – van wie 49 het kamp overleefden. Met de precisie van een archeoloog.
Openhartig & expliciet
‘De verslagen van het kampleven zijn zo gruwelijk dat het onnodig is om superlatieven als ‘erg’ of ‘afschuwelijk’ aan het verhaal toe te voegen. Ik laat de feiten dus voor zich spreken. Het valt me op hoe openhartig en expliciet die vrouwen waren – in hun dagboeken, maar ook in de boeken die sommigen na de Tweede Wereldoorlog over hun ervaringen publiceerden. Vernederende gebeurtenissen – zoals de ongevoelige manier waarop kampbewaarders het schaamhaar van vrouwen scheerden – worden expliciet beschreven.’
Ook perikelen rond de menstruatiecyclus komen in de egodocumenten ongefilterd aan bod. Wilson (die zich voor zijn boek niet tot Liebau beperkte, maar ook verslagen uit Westerbork en Auschwitz doorspitte): ‘In Westerbork was van alles te krijgen maar nou net geen maandverband, dus ging één van de tienermeisjes onder de douche op haar handen staan om het bloeden te stoppen. En bij aankomst in Auschwitz, toen velen nog gewoon menstrueerden, werden de maandverbandgordeltjes bij aankomst ruw tussen de benen weggeritst. Dat vernederde hen diep, maar als ze huilden, kregen de vrouwen een klap.’
Ooggetuigenverslagen
De zinssnede ‘nog gewoon menstrueerden’ geeft misschien al iets van het verhaal weg. Een geregelde cyclus is een teken van gezondheid. Als het vetpercentage van je lichaam te laag is, of als er sprake is van te veel stress, stopt de menstruatie meestal. De situatie is dan ongeschikt om zwanger te worden. Wilson: ‘Of het nu kwam door de stress of doordat nazi’s chemicaliën toedienden, is nooit helemaal duidelijk geworden. Duidelijk is wel dat verschillende ooggetuigenverslagen het hebben over een poeder dat door de soep geroerd moest worden.’ In de kampen werd uiteindelijk niemand nog ongesteld. Wilson: ‘Voor mij is het – als man – lastig om te reproduceren hoe vrouwen hierover in conflict raken. Al is uit de literatuur bekend dat het in de kampen vooral jonge vrouwen aangreep dat zij niet meer menstrueerden en dat er na een eventuele bevrijding geen kans op kinderen meer zou zijn.
Het hoort bij mij
Om nog dieper in hun hoofden te kunnen kruipen, heb ik gelukkig het dagboek van één van hen: Anne Frank, zegt Wilson. ‘Zij zat in Auschwitz op het moment dat de trein naar Liebau vertrok en is een van de kampzusjes uit mijn boek. Anne Frank beschreef menstruatie als, ik parafraseer, ‘lastig, maar het hoort bij mij, en mij alleen.’ Zo open was zij over deze gevoelens, op een bepaalde manier zo modern zelfs, dat men in Japan de eerste dag van de menstruatie nog steeds Anne no Hi noemt ofwel Anne’s dag.’
Feit is trouwens dat alle vrouwen uit Liebau in de vruchtbare leeftijd vlak na de bevrijding vrijwel tegelijkertijd weer menstrueerden. ‘Waardoor je extra afvraagt wat dat mysterieuze poeder zou zijn. Uit wetenschappelijk onderzoek is inmiddels duidelijk dat de nazi’s al in de jaren veertig in grote hoeveelheden een chemische stof produceerden die later de basis voor de anticonceptiepil zou leggen.’
Kampzusjes verschijnt eind 2027 bij uitgeverij Atlas Contact. Op de hoogte blijven? Volg Kelvin Wilson dan via LinkedIn.
Openingsbeeld: Shutterstock
Period! is een onafhankelijk, online magazine over menstruatiecultuur. De informatie op Period! vervangt geen medisch consult. Raadpleeg bij medische klachten altijd een arts. In redactionele artikelen kom je soms affiliatielinks tegen. Gesponsorde samenwerkingen vind je in de categorie Spotlight. Heb je vragen? Kijk dan even op onze contactpagina.
